Μπορεί κανείς να υπερβεί την αλλοτρίωση χρησιμοποιώντας τους κώδικες της ίδιας της αλλοτρίωσης;(1)
της Κοινότητας Ανοικοδόμησης
Ένα κείμενο με αφορμή την πολιτιστική παρέμβαση που διοργανώνει το Υπουργείο ΠΕΧΩΔΕ (8.12 – 16.1.2008) στη Βίλα Καζούλη.Το κείμενο είχε γραφτεί πολλές μέρες πριν τα γεγονότα και η δημοσίευσή του καθυστέρησε λόγω των σοβαρών εξελίξεων που διαδραματίζονται τις τελευταίες ημέρες σε όλη την Ελλάδα. Παρόλο που δεν αναφέρεται σε αυτά καθαυτά τα συμβάντα θεωρούμε ότι είναι σημαντικό να δημοσιευτεί, ώστε όλες οι φωνές ενάντια σε ένα σάπιο σύστημα που στηρίζεται στην καταστολή, τη βία και την ψεύτικη βιτρίνα να πολλαπλασιάζονται και να συντονίζονται σε όλα τα επίπεδα.
«Καμιά καλλιτεχνική δραστηριότητα δεν λαμβάνει χώρα εν κενώ. Η παραγωγή της τέχνης απαντά σε συγκεκριμένα κοινωνικο-πολιτικά ερεθίσματα…».(2) Είναι περισσότερο από προφανές πως η «πρωτότυπη, ημιυπαίθρια πολιτιστική παρέμβαση», όπως αυτο-χαρακτηρίζεται στο έντυπο που συνοδεύει την πρόσκληση, απαντά στο κρίσιμο ζήτημα της περιβαλλοντικής υποβάθμισης που «αγγίζει πλέον τα όρια μιας ορατής κρίσης επιβίωσης».(3) Η τέχνη καλείται, για ακόμη μια φορά, να συμπορευτεί με την κοινωνική ανάγκη, να λειτουργήσει ως «καλός αγωγός» μετάδοσης ενός κοινωνικού μηνύματος ζωτικής σημασίας, όπως είναι η προστασία του φυσικού συστήματος (ή ό,τι απέμεινε απ’ αυτό), καλείται να μετασχηματίσει, ως όχημα επεξεργασίας, κοινωνικά και πολιτικά δεδομένα με στόχο τη συνειδητοποίηση και τη διαχείριση κοινών τόπων της καθημερινότητας μας.
Είναι επίσης σημαντικό να προσθέσουμε πως η άψογη γραφιστική των εντύπων -και προφανώς της έκδοσης-, η συμμετοχή πλειάδας (80) εικαστικών καλλιτεχνών, η ανταπόκριση άλλων δημιουργών και δημοσίων προσώπων που συντάχθηκαν με την ιδέα, η συνεργασία με τόσους πολλούς φορείς(4) για την παράλληλη διοργάνωση εικαστικών εργαστηρίων και εκπαιδευτικών σεμιναρίων, όπως και οι προγραμματισμένες επισκέψεις σχολείων, όλα αυτά συμπληρώνουν την εικόνα μιας στιβαρής διοργάνωσης, που δεν «μπάζει» από πουθενά και ενισχύει απόψεις που είναι έτοιμες να υπερασπιστούν:
• Σοβαρές προσπάθειες από το κράτος ευαισθητοποίησης των πολιτών στο θέμα του περιβάλλοντος
• Σοβαρή πλαισίωση και υποστήριξη της σύγχρονης τέχνης από κρατικούς φορείς / αναβάθμιση του ρόλου της μέσα στη σύγχρονη κοινωνία.
ΕΙΝΑΙ ΟΝΤΩΣ ΣΟΒΑΡΑ ΟΛΑ ΑΥΤΑ;
Φυσικά και είναι, αν αναλογιστούμε ότι το ίδιο υπουργείο που οργανώνει και χρηματοδοτεί την έκθεση κατέθεσε πρόσφατα στη Βουλή το «ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ»(5) το οποίο ψηφίστηκε και αντανακλά μια πολιτική που συνεπάγεται την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, αφού το θυσιάζει στο βωμό της ανταγωνιστικότητας, της ενίσχυσης της κερδοφορίας του κεφαλαίου.
Τα βασικά στοιχεία κριτικής(6) στο Γενικό Πλαίσιο Χωροταξικού Σχεδιασμού και Αειφόρου Ανάπτυξης είναι επτά, όσα ακριβώς είναι και οι ενότητές του. Συγκεκριμένα:
«…
1. Στην πρώτη ενότητα του ΓΠΧΣΑΑ επιδιώκεται η διαμόρφωση των αναγκαίων όρων, ώστε η χώρα να γίνει περιφερειακό κέντρο – πύλη εισόδου της ΕΕ που πρακτικά σημαίνει την εισαγωγή φτηνού εργατικού δυναμικού χωρίς ουσιαστική μεταναστευτική πολιτική, αύξηση της εγχώριας ανεργίας, επιδείνωση των εργασιακών σχέσεων.
2. Στη δεύτερη ενότητα δίνεται προτεραιότητα στην κατασκευή μεγάλων έργων υποδομής σε βάρος της κατασκευής έργων μικρότερης κλίμακας, τα οποία θα βελτίωναν την ποιότητα ζωής στην ύπαιθρο και στα μικρότερα αστικά κέντρα. Έτσι, ενισχύεται ο υδροκεφαλισμός των ήδη επιβαρυμένων αστικών κέντρων, ενώ από την άλλη εντείνεται η κερδοφορία του κατασκευαστικού κεφαλαίου και εταιριών, χωρίς να λαμβάνεται μέριμνα για την προστασία του περιβάλλοντος τοπίου αλλά και για τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.
3. Στην τρίτη ενότητα προκρίνεται η προώθηση μεγάλης κλίμακας επενδυτικών σχεδίων στους τομείς του τουρισμού και της βιομηχανίας με αποτέλεσμα την επιβάρυνση περιοχών που είναι ήδη υποβαθμισμένες, την αλλοίωση περιοχών ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους και την ερήμωση μεγάλων τμημάτων της υπαίθρου. Παραδείγματα αυτής της πολιτικής: προώθηση εγκαταστάσεων εργοστασίων λιθάνθρακα στην ευρύτερη βιομηχανική ζώνη Οινοφύτων θα οδηγήσει σε απόλυτη καταστροφή του περιβάλλοντος, η δημιουργία τουριστικών εγκαταστάσεων μεγάλης κλίμακας στην Καλαμάτα, στην Χαλκιδική και στην Κρήτη αλλοιώνουν ανεπανόρθωτα το φυσικό περιβάλλον, ενώ εμποδίζουν την ελεύθερη πρόσβαση του τοπικού πληθυσμού αλλά και τις τοπικές οικονομικές δραστηριότητες.
4. Στην τέταρτη ενότητα αγνοούνται «μη παραγωγικές περιοχές», που αδυνατούν να εκπληρώσουν τα κριτήρια κερδοφορίας κεφαλαιακών επενδύσεων (π.χ. απομακρυσμένες ορεινές και νησιωτικές περιοχές), μειώνεται ο αγροτικός πληθυσμός καθώς και το ποσοστό της αγροτικής μικροϊδιοκτησίας και αναδιανέμεται ο αγροτικός κλήρος προς όφελος των μεγάλων αγροτικών μονάδων παραγωγής.
5. Στην πέμπτη ενότητα γίνεται λόγος για ευρύ αποχαρακτηρισμό δασικών εκτάσεων και για την εκχώρηση περιοχών φιλέτων σε τουριστικές και άλλες επενδύσεις (Καϊάφας, Γράμμος κ.α.). Επίσης προβλέπεται η χωροθέτηση νέων λατομείων σε περιοχές NATURA, και προκρίνονται πηγές ενέργειας με χαμηλό κόστος παραγωγής αλλά εξαιρετικά επιβλαβείς για το ανθρωπογενές και φυσικό περιβάλλον (λιγνίτης- λιθάνθρακας). Γίνεται αναφορά στην αυθαίρετη δόμηση χωρίς να λαμβάνει υπόψη τα υπάρχοντα αυθαίρετα και τις παράνομες χωματερές, ενώ προβλέπει την συνέχιση της εκτός σχεδίου δόμησης και της άμεσης πολεοδόμησης σε περιοχές όπου υπάρχει αυξημένη ζήτηση. Αποτελεί μια απόπειρα απόδοσης τέτοιων περιοχών στην καπιταλιστική αξιοποίηση από μερίδες του κατασκευαστικού και τουριστικού κεφαλαίου.
6. Στην έκτη ενότητα σε σχέση με τους ΟΤΑ Α βαθμού συντελείται η εκχώρηση αρμοδιοτήτων τους σε μια σειρά λειτουργιών στο ιδιωτικό κεφάλαιο (η υγεία και η πρόνοια, η καθαριότητα μέσω ΣΔΙΤ), ενώ προκρίνεται η επιχειρηματική λειτουργία τους μέσω της αύξησης των ανταποδοτικών τελών αλλά και με την εφαρμογή του Νέου Κώδικα Δήμων &Κοινοτήτων.
7. Στην έβδομη ενότητα τίθεται ως βασικός στόχος να ξεπεραστούν γραφειοκρατικές και τεχνικές αγκυλώσεις που δημιουργούσαν ασυνέχειες στην υλοποίηση μεγάλων επενδυτικών σχεδίων. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ο τρόπος με τον οποίο εκπονήθηκε το ΓΠΧΣΑΑ. Δεν έγινε κανένας ουσιαστικός διάλογος που να λαμβάνει υπόψη «ενοχλητικές» απόψεις, ενώ με τον τρόπο που ψηφίστηκε δεν υπάρχει η δυνατότητα προσφυγής αφού είναι ένα κείμενο που εγκρίνεται από τη βουλή και δεν αποτελεί νόμο ούτε σχέδιο νόμου. Για παράδειγμα η νομολογία του ΣτΕ απαγόρευε την δημιουργία μεγάλων τουριστικών εγκαταστάσεων σε Πελοπόννησο, Χαλκιδική και Κρήτη (ΠΟΤΑ στη Μεσσηνία, Πόρτο Καρράς στην Χαλκιδική κ.α.), ενώ μεγάλες βιομηχανικές επενδύσεις (Αιολικά Πάρκα) ακυρώνονταν από την παρέμβαση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας.
…»
Αναρωτιόμαστε, μετά από όλα αυτά, αν και πως μπορεί να ξεπεραστεί η αντίφαση ανάμεσα στην αισθητική απόλαυση, τον προβληματισμό που θέτουν τα έργα που εκτίθενται στην έκθεση και στις πολιτικές του φορέα που τη χρηματοδοτεί. Θεωρούμε πως στη συγκεκριμένη περίπτωση, ενώ το θέμα είναι πολιτικό, η τέχνη συνδέεται με την «πολιτική» και όχι με το πολιτικό(7) και, ίσως τελικά, μετασχηματίζεται σε χριστουγεννιάτικη βιτρίνα μέσα σε μια ανοιχτή, άπληστη αγορά. Μπορούμε να είμαστε όλοι χαρούμενοι γι’ αυτό;
---
υποσημειώσεις
(1) Δανειστήκαμε την ιδέα του τίτλου παραφράζοντας χωρίο από το άρθρο του Alexei Monroe «NSK: Τέχνη του Κράτους». Περιλαμβάνεται στον τόμο, Το Πολιτικό στη σύγχρονη τέχνη, (επ.) Γ. Σταυρακάκης, Κ. Σταφυλάκης, Εκκρεμές, Αθήνα, 2008, σ. 357.
(2) Στο ίδιο, από τον πρόλογο των επιμελητών, σ. 13.
(3) Τερζάκης, Φ., Καθεστώς εκτάκτου ανάγκης, futura, Αθήνα, 2005, σ. 97.
(4) Διαβάζουμε κατάλογο συνεργαζόμενων φορέων, στον οποίο περιλαμβάνονται όλα τα Μουσεία (Εθνικό, Κρατικό, Μακεδονικό), η Εθνική Πινακοθήκη, το Ίδρυμα Γουλανδρή κ.α.
(5) Το οποίο προπαγανδίζει ανοιχτά και στο έντυπο που συνοδεύει την πρόσκληση της έκθεσης, όταν παραθέτει ανάμεσα στα άλλα μηνύματα ευαισθητοποίησης: «Η ολοκλήρωση του Εθνικού Χωροταξικού Σχεδιασμού συμβάλλει καθοριστικά στην προστασία του περιβάλλοντος».
(6) Το κείμενο κριτικής στο ΓΠΧΣΑΑ –αποσπάσματα του οποίου αναδημοσιεύουμε– συντάχθηκε από τους Ελένη Γιαννάκη και Γιώργο Παπαλεξίου, δημοσιεύτηκε αρχικά στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Σπείρα (Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2008) και μπορείτε να το δείτε στην πλήρη του μορφή στο: http://aristerhsyspeirwsh.wordpress.com.
(7) Το έργο τέχνης, ενώ έχει ως πηγή ερεθίσματος την πραγματικότητα μιας συγκεκριμένης εποχής όπως και η φιλοσοφία ή η ποίηση, δεν είναι a priori πολιτικό, καθώς δεν υιοθετείται κατ’ ανάγκην μια συγκεκριμένη πολιτική στάση ούτε δημιουργείται αυστηρά μέσω αυτού ένας πόλος σύγκρουσης με κυρίαρχες λογικές που καταπιέζουν, εκμεταλλεύονται, αδικούν, καταστρέφουν ή σκοτώνουν. Πρέπει να υπάρχει η πρόθεση γι’ αυτό. Επομένως, μπορεί κανείς να δανειστεί τους κώδικες της αλλοτρίωσης για να την υπερβεί, μόνο εφόσον γνωρίζει ότι αυτός είναι ο συγκεκριμένος στόχος του και όχι αγνοώντας τα δεδομένα που χρησιμοποιεί.
φωτογραφίες: Νίκος Καζέρος | Αθήνα, κέντρο, μεσημέρι Τρίτης 9 Δεκεμβρίου 2008
Κοινότητα Ανοικοδόμησης / Reconstruction Community