Αγωνία για τον "παροπλισμένο" δημόσιο χώρο...

Επιστημονική Ημερίδα στην Αρχιτεκτονική του Παν. Θεσσαλίας

Ο Holloway γράφει στον Πρόλογο του καινούργιου του βιβλίου(1) πως η κραυγή μας για την απόρριψη ενός κόσμου που τον αισθανόμαστε εσφαλμένο, η κραυγή μας για την άρνηση ενός κόσμου που τον νιώθουμε αρνητικό συναντά απέναντί της πολλά επιχειρήματα, φαινομενικά αρκετά λογικά, "που μας παρακινούν να μελετήσουμε την κοινωνία και να ανατρέψουμε την κοινωνική και πολιτική θεωρία. Όσο όμως μελετάμε την κοινωνία, τόσο περισσότερο η αρνητικότητά μας αμβλύνεται ή παραμερίζεται ως άσχετη. Δεν υπάρχει χώρος για ΚΡΑΥΓΗ στον ακαδημαϊκό λόγο (…) Πρόκειται για μια ολόκληρη δομή σκέψης που μας ΑΦΟΠΛΙΖΕΙ". Κάπως έτσι ήταν και οι εντυπώσεις από την ημερίδα που διοργάνωσε στο Βόλο την Πέμπτη 17 Ιανουαρίου το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου της Θεσσαλίας με θέμα: ΝΟΣ(Τ)ΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ: Αρχιτεκτονική, καλλιτεχνικές πρακτικές και δημόσιος χώρος, επιτυχημένη προφανώς όσον αφορά το πλαίσιο και τους στόχους που είχαν θέσει οι διοργανωτές της.(2)

Στην τρέχουσα συγκυρία, ο δημόσιος χώρος συρρικνώνεται συνεχώς. Ιδιωτικοποιείται μέσα από το μονοπώλιο των εμπορευματικών του χρήσεων (π.χ. εμπορικοί πεζόδρομοι όπου "λιμνάζουν" οι θαμώνες των καφέ/μπαρ/ταβερνών, δημόσια μέσα μεταφοράς που μετατρέπονται σε κινητές διαφημίσεις κ.α.) ενώ ταυτόχρονα καθίσταται "ύποπτος" και περιφρουρείται εντονότερα γεγονός που καταργεί ακριβώς αυτόν τον ίδιο το δημόσιο χαρακτήρα του (παγκάκια που σχεδιάζονται για να είναι "αφιλόξενα", άδεια ή εγκαταλελειμμένα πάρκα κ.α.). Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ένας χώρος ανελεύθερος, ψυχρός και ιδεολογικοποιημένος. Για τη συζήτηση γύρω από ένα τόσο ζωτικό θέμα αλλά και τις διαστρεβλώσεις του σύγχρονου κοινωνικού μοντέλου αναπαραγωγής με την ιδιωτικοποίηση του δημοσίου και τη δημοσιοποίηση του ιδιωτικού, ο λείος ακαδημαϊκός λόγος φαίνεται να δημιουργεί τοίχους από βαμβάκι που απορροφούν την άρνηση και την απόρριψη της πραγματικότητας, ιδίως όταν εμμένει σε κοινωνιολογικές αναλύσεις για την κατάληψη του δημόσιου χώρου από τους Emo ή προτείνει κάποιου είδους δομικό μετασχηματισμό του facebook (ως δημόσιο χώρο) με τη μετατροπή των εικονικών διαδράσεων σε κάτι διαφορετικό από το κέρασμα μιας μπύρας στο διαδίκτυο. Όσα ενδιαφέροντα συγκράτησα, τα παραθέτω -ελπίζω να μην τα παραφράζω- στα σχόλια.(3)

Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, η πιο ζωντανή στιγμή έκφρασης αυτής της αγωνίας ήταν -έξω και άσχετα από το αμφιθέατρο της ημερίδας- η τυχαία επαφή με τα ανήσυχα κείμενα του περιοδικού lettersquat (Κατάληψη Λόγου) που έπεσε στα χέρια μου σε ένα από τα τραπεζάκια των σχημάτων κοντά στο κυλικείο αλλά και η γνωριμία με τον Αλέξανδρο, φοιτητή της Αρχιτεκτονικής και μέλος της Camera Obscura(4), η οποία εκδίδει το περιοδικό. Η C.O. είναι μια μη ιεραρχική συλλογικότητα είκοσι περίπου φοιτητών της Αρχιτεκτονικής που δραστηριοποιείται πολιτικά βασικά μέσα στο Πανεπιστήμιο και ενδιαφέρεται για τα ζητήματα του δημόσιου χώρου. Ορισμένοι από αυτούς είχαν συμμετοχή και στην Κατάληψη Ματσάγγου. Εκδίδουν μόνοι τους το περιοδικό και το διανέμουν δωρεάν.

Παραθέτω ένα πολύ ενδιαφέρον, συναφές με το θέμα της ημερίδας, κείμενο που συμπεριλαμβάνεται στο περιοδικό τους (τ. 5, Νοέμβριος 2007) με τίτλο "Για το σύγχρονο δικαίωμα στην πόλη".

Η ιστορία του κτιρίου Ματσάγγου και της πρόσφατα γκρεμισμένης οικίας του αποτέλεσε κεντρικό ζήτημα για την πόλη του Βόλου το προηγούμενο διάστημα και αφορμή για μια ευρύτερη συζήτηση πάνω στη σύγχρονη πόλη και τις προοπτικές της. Η ιστορία είναι γνωστή, ένα νεοκλασικό στην οδό Π.Μελά στα όρια του εργοστασίου Ματσάγγου, οικία του ιδιοκτήτη, γκρεμίζεται με την προστασία ισχυρής αστυνομικής δύναμης μετά από απόφαση του πρυτανικού συμβουλίου (το συγκρότημα Ματσάγγου είναι ιδιοκτησία του πανεπιστημίου, δωρεά του δήμου με την προϋπόθεση να γίνει πανεπιστημιακό κτίριο). Η αιτία ήταν η δημιουργία ενός πάρκινγκ 25 θέσεων στο κέντρο του Βόλου. Η παράσταση διαμαρτυρίας φοιτητών και πολιτών του Βόλου υπέστη άγρια καταστολή με αποτέλεσμα την κατάληξη φοιτητών στο νοσοκομείο.
Σημασία όμως δεν έχει η ιστορία ενός κτιρίου-δείγματος της βιομηχανικής κληρονομιάς της πόλης, αλλά οι ανασχηματισμοί στο αστικό περιβάλλον που προκαλεί η πολιτική του κεφαλαίου στο χώρο. Το τέλος της "χρυσής εποχής" του καπιταλισμού βρήκε το αστικό τοπίο στα όρια της "κατάρρευσης". Η κρίση του πετρελαίου και η πολιτική σταθεροποίηση περιοχών με φτηνά εργατικά χέρια, οδήγησε μεγάλο αριθμό βιομηχανικών μονάδων να κλείσουν ή να μετεγκατασταθούν από τον δυτικό ανεπτυγμένο κόσμο σε χώρες της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής. Ο αντίκτυπος στην "πόλη της δύσης" ήταν μεγάλος. Εγκαταλελειμμένα εργοστάσια, ανεργία και η νέα φτώχεια επηρέασαν τον κοινωνικό βίο. Στην Αγγλία υπολογίζεται ότι χάθηκαν πάνω από 2 εκ. θέσεις εργασίας στο χώρο της βιομηχανίας, βιομηχανικές πόλεις όπως το Λίβερπουλ και άλλες μικρές πόλεις της αγγλικής ενδοχώρας άρχισαν να εγκαταλείπονται και τότε ήταν που ξεκίνησε η κουβέντα για τη μετέπειτα γνωστή ανάπλαση των docklands.
Τότε θεωρήθηκε ότι σε μεγάλο βαθμό τα οικονομικά αυτά προβλήματα που αλλάζανε την πόλη είχαν "κατασκευαστικές" προεκτάσεις. Η λογική των επεμβάσεων, που έβαζε το μοντέρνο κίνημα, στον αστικό ιστό με τις μεγάλες πολεοδομικές παρεμβάσεις αρχίζει να εγκαταλείπεται. Ακολουθείται μια τακτική η οποία βλέπει την πόλη σαν μια αντικειμενική πραγματικότητα, η οποία αναπτύσσεται μόνη της, "βλέπει την πόλη όπως της αξίζει να είναι και όχι όπως πρέπει να είναι" (Jane Jacobs, The Death and Life of Great American Cities). Η τακτική αυτή που προαναφέραμε καθώς και οι αναγκαιότητες του σύγχρονου καπιταλισμού, έφεραν τον αστικό χώρο στο στόχαστρο των δυνάμεων της αγοράς. Η πόλη πλέον είναι από μόνη της μια τουριστική ατραξιόν, ένα αξιοθέατο. Χώροι-"κάστρα" του καταναλωτισμού και των εμπορευματικών σχέσεων είναι το επίκεντρο της μαζικής οικοδομικής δραστηριότητας. Η πόλη λειτούργησε σαν ένα τεράστιο θεματικό πάρκο (Disneyland), ενώ στις παρυφές της θα άκμαζε η παραβατικότητα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ο φόβος των προαστίων υπήρχε στη Γαλλία πολύ πριν την εξέγερση του 2005. Καθημερινά τότε βλέπαμε εικόνες στους τηλεοπτικούς δέκτες του λαμπρού κέντρου του Παρισιού σε αντιδιαστολή με το “background” της εξέγερσης των μεταναστών (μοντέρνα οικιστικά συγκροτήματα).
Στην Ελλάδα λίγο πολύ, αν και καθυστερημένα, οι αλλαγές που λαμβάνουν χώρα αντανακλούν με μικρές αλλαγές τις διεθνείς εξελίξεις. Πάντα το ιδιωτικό συμφέρον επηρέαζε τη δομή της πόλης, στην Ελλάδα αυτό συνήθως είχε να κάνει με μικροϊδιοκτησίες. Γνωστά είναι τα παραδείγματα στην Αθήνα με την αλλαγή της κατεύθυνσης της οδού Πανεπιστημίου αλλά και στο Βόλο με την πλατεία Αγίου Νικολάου(5). Τις τελευταίες δύο δεκαετίες όμως μεγάλα οικονομικά συμφέροντα επεμβαίνουν στον αστικό χώρο αλλά και γενικότερα στο περιβάλλον. Περιοχές πρασίνου καταπατώνται και αποχαρακτηρίζονται, περιοχές που αποτελούσαν αστικά κενά αντικαθίστανται με εμπορευματικές χρήσεις (The Mall) και οι ελεύθεροι χώροι περιορίζονται. Η εταιρία που διαχειρίζεται τα ακίνητα του ΕΟΤ, τα Ελληνικά Τουριστικά Ακίνητα, είναι από τους γνωστότερους φορείς του κεφαλαίου για τις επεμβάσεις του στο αστικό και μη περιβάλλον. Η αξιοποίηση των ακτών των Αγίων Αποστόλων στα Χανιά στο όνομα της τουριστικής ανάπτυξης με ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις, περιφραγμένες παραλίες, αποτελούν ένα χαρακτηριστικό δείγμα. Η επέμβαση στην ακτή Ζέας στο Πασαλιμάνι με την οικοδόμηση κτιρίων για εμπορευματικές χρήσεις αποτελούν άλλη μια γνωστή δράση της ΕΤΑ. Τα σχέδια αυτά, χαρακτηριστικά δείγματα των προθέσεων της ντόπιας και διεθνούς κεφαλαιαγοράς ανατράπηκαν μετά από το μαζικό κίνημα τόσο των Χανίων όσο και του Πειραιά. Αλλά δεν χρειάζεται να πάμε και τόσο μακριά, τα σχέδια για την πλατεία Πανεπιστημίου στο Βόλο αποτελούν μια μεγάλη απάτη των δημοτικών αρχών.(6) Η σημερινή προτεινόμενη θέση είναι το οικοδομικό τετράγωνο μπροστά από το συγκρότημα Ματσάγγου (από την Ερμού μέχρι τη Δημητριάδος), ο προηγούμενος προτεινόμενος χώρος είναι το σημερινό σούπερ μάρκετ Γαλαξίας στο ακριβώς διπλανό τετράγωνο. Ενώ παρ’ όλες τις καλές προθέσεις για ανάπλαση του Τσαλαπάτα, (7) είναι κενού περιεχομένου για την πλειοψηφία των πολιτών του Βόλου, αφού η πλειοψηφία των εγκαταστάσεων έχει ενοικιαστεί για τα επόμενα 30 χρόνια προς χρήση σε ιδιωτική εταιρία.
Το δικαίωμα στην πόλη είναι σήμερα υπό αμφισβήτηση, αφού το κέντρο των επιλογών σταδιακά μεταφέρεται στο ιδιωτικό συμφέρον. Η υπεράσπιση της πόλης καθώς και η διεκδίκηση νέων κοινωφελών χώρων αποτελεί διακύβευμα των κινημάτων της πόλης, έτσι ώστε να μπορούμε πραγματικά να μιλάμε για «βιωσιμότητα» και «αειφορία» στην πόλη και όχι απλά για τις επιχειρήσεις και το κεφάλαιο αλλά και το σύνολο των εργαζομένων και της νεολαίας.

Κατερίνα Νασιώκα

(1) Holloway, John, Ας αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να καταλάβουμε την εξουσία. Το νόημα της επανάστασης σήμερα, (μτφ. Άννα Χόλογουεη), εκδόσεις Σαββάλας, Αθήνα, 2006. (Ο Holloway είναι καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μεξικού και έχει μελετήσει το κίνημα των Ζαπατίστας).

(2) Σκοπός του Πανεπιστημίου, απ’ ό,τι μάθαμε αργότερα, είναι η ανάπτυξη δράσεων στην πόλη και η οργάνωση workshop (σε συνεργασία με το Δήμο του Βόλου).

(3) Είχαν ενδιαφέρον: 1) Η παρέμβαση του Λ. Παπαδόπουλου για την καθιέρωση ενός τομέα Αρχιτεκτονικής Ανθρωπολογίας προκειμένου να παραχθούν πολιτικά αποτελέσματα αλλά και η αναφορά του στο παράδειγμα του δεξιού Δημάρχου του Σάο Πάολο που απαγόρευσε τις δημόσιες διαφημίσεις σε ολόκληρη την πόλη. 2) Οι σαφείς κατηγοριοποιήσεις του Γ. Τζιρτζιλάκη σχετικά με τη "δημόσια τέχνη" (public art) και τις τάσεις των ομάδων που ασχολούνται με τον δημόσιο χώρο. Συγκεκριμένα ανέφερε ότι η δημόσια τέχνη εκδηλώνεται μέσα από δύο πρακτικές: α) δράσεις και εγκαταστάσεις σύγχρονης τέχνης στο δημόσιο χώρο, β) δημόσια πολιτική στο πεδίο της σύγχρονης τέχνης. Επίσης, συνόψισε τις τάσεις των ομάδων που ασχολούνται με το δημόσιο χώρο περίπου στις εξής: α) αισθητικοποίηση του κοινωνικού έργου, β) αναγωγή της καλλιτεχνικής δράσης σε επιχειρησιακή στρατηγική και γ) αναγωγή των διαπροσωπικών σχέσεων σε ένα έργο αισθητικής χρήσης. 3) Η μπενγιαμινική προσέγγιση του Σ. Σταυρίδη για τα προσφυγικά της Αλεξάνδρας στην εισήγησή του με θέμα: "εγγράφοντας εικόνες στο σώμα της πόλης: Μεταξύ μνήμης και λήθης". 4) Η παρέμβαση της Ε. Τζιρτζιλάκη για το "Παρατηρητήριο Κατοίκησης" που το Δίκτυο Νομαδικής Αρχιτεκτονικής πρόκειται να δημιουργήσει για τις περιοχές Κεραμεικός-Μεταξουργείο-Γκάζι-Ελαιώνας. 5) Η ανησυχία που προκάλεσε η προφορικότητα και τα μετέωρα ερωτήματα του Ν. Καζέρου σχετικά με το πώς μπορούμε να ορίσουμε το δημόσιο χώρο (θυμίζουμε εδώ τη συζήτηση που είχε οργανωθεί από την Κοινότητα Ανοικοδόμησης στην υπό κατάληψη δημοτική αγορά της Κυψέλης με θέμα "Tα λεπτά όρια του ιδιωτικού και του δημόσιου", μπορείτε να δείτε σχετικά κείμενα στην ιστοσελίδα: Νίκος Καζέρος, "Το ιδιωτικό και το δικό του", Μ. Βιδάλη "Τα λεπτά όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου χώρου", Ν.Καζέρος, "Ευρύχωρα επισκεπτήρια", Τζέλλα Ταγκαλίδου, "Δημόσιες στιγμές: Ο δημόσιος χώρος ως ιδιωτικός", Δ. Παπαλεξόπουλος, "Η υπόλοιπη/διαθέσιμη πόλη και ο δημόσιος χώρος της"

(4) "Η Camera Obscura είναι μια συλλογικότητα φοιτητών που δρα στην Αρχιτεκτονική του Βόλου, η οποία όπως και η κατασκευή απ’ όπου δανείστηκε το όνομά της δρα για να ανατρέψει την εικόνα της πραγματικότητας (…) Το σχήμα είναι μια πολιτική συλλογικότητα στην οποία δεν υπάρχει ιεραρχία, μπορούν να συμμετέχουν όλοι, μέσω της συνδιαμόρφωσης των απόψεων, στη δημιουργία μιας συλλογικής αντίληψης. Πιστεύουμε ότι η συλλογική αναζήτηση και δράση μπορεί να βελτιώσει τις σημερινές συνθήκες και να προσφέρει περισσότερα απ’ ό,τι ο ατομισμός και η μεμονωμένη δράση…" (αποσπάσματα από το μανιφέστο της C.O. στο περιοδικό)

(5) Και τα δύο παραδείγματα αναφέρονται σε γεγονότα, όπου γνωστές παρεμβάσεις στην πόλη ανατράπηκαν λόγω σύγκρουσης με το "μικρό" ιδιωτικό συμφέρον. Συγκεκριμένα στην πλατεία του Αγίου Νικολάου στο Βόλο, σε αντίθεση με τα αρχικά σχέδια, τμήμα της υπό κατασκευής πλατείας δόθηκε σε ιδιωτικά χέρια για ανοικοδόμηση. Το ίδιο και η οδός Σταδίου, η οποία άλλαξε κατεύθυνση επειδή στην πορεία της έπεφταν εκτάσεις γνωστού φιλέλληνα.

(6) Τρία ήταν τα υποψήφια οικόπεδα που θα φιλοξενούσαν το έργο αυτό στο κέντρο της πόλης. Το πρώτο (στην οδό Ογλ) σήμερα φιλοξενεί το μεγαλύτερο ιδιωτικό πολυώροφο πάρκινγκ στο Βόλο και γνωστή αλυσίδα καταστημάτων (Public), το δεύτερο είναι το γειτονικό οικόπεδο του σημερινού χώρου που θα γίνει η πλατεία και φιλοξενεί ένα επίσης πολυώροφο κτίριο γραφείων και ένα σούπερ-μάρκετ. Η σημερινή πρόταση περιλαμβάνει την δημιουργία ενός μεγάλου υπόγειου πάρκινγκ, γεγονός που θα εκμηδενίσει το δημόσιο χώρο της "δημόσιας" πλατείας.

(7) Η βιομηχανία Τσαλαπάτα αποτελούσε μια από τις μεγαλύτερες μονάδες μέσα στον αστικό ιστό της πόλης, θύμα και αυτή της αποβιομηχάνισης επί δύο και πλέον δεκαετίες ήταν ένα μεγάλο αστικό κενό σε μια πόλη που έχει ανάγκη από δημόσιο χώρο. Πριν από περίπου πέντε χρόνια και χρησιμοποιώντας τη νέα νομοθεσία των ΣΔΙΤ (Συμπράξεων Δημοσίου Ιδιωτικού Τομέα) η Δημοτική αρχή επινοικιάζει το χώρο ο οποίος και αποδίδεται σε ιδιωτική εταιρεία για 30 χρόνια, με τη προϋπόθεση ένα τμήμα του να γίνει μουσείο βιομηχανικής κληρονομιάς. Στο υπόλοιπο έχουν εγκατασταθεί πολυτελή εστιατόρια για την «καλή κοινωνία» της πόλης. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο μεγάλος αυτός δημόσιος χώρος έχει διατηρήσει τη «βιομηχανική» του περίφραξη και είναι προσβάσιμος μόνο σε αυτούς που θα επισκεφτούν τα καταστήματα και σε ειδικές περιπτώσεις μεγάλων εκδηλώσεων.

----
φωτογραφία: Κατάληψη Ματσάγγου (από το αρχείο της Camera Obscura)