Τα λεπτά όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου

της Μαρίας Βιδάλη

Εισήγηση που έγινε στο πλαίσιο της ανοιχτής συζήτησης για την πόλη με θέμα «Τα λεπτά όρια του ιδιωτικού και του δημόσιου» που οργανώθηκε από την Κοινότητα Ανοικοδόμησης στην αγορά της Κυψέλης την 11/1/06.

Ξεκινάω από την αγορά, έναν χώρο πολιτικό αλλά και συγχρόνως θεατρικό, όπου καθημερινά, όταν βρίσκεται σε λειτουργία, γίνεται ανταλλαγή χρημάτων και προϊόντων. Έναν χώρο όπου τα όρια δημόσιου και ιδιωτικού δεν είναι γενικότερα σαφή αλλά κι αυτά που υπάρχουν είναι κατά μια έννοια διαπραγματεύσιμα μέσα από μια διαρκή συναλλαγή, μέσα από μια διαρκή παρουσίαση, επιλογή και ανταλλαγή προϊόντων, μέσα από την επικοινωνία.

Αγορεύω είναι η λέξη που έδωσε το όνομα στον χώρο αυτό, τον χώρο όπου πολίτες με ίσες ευκαιρίες και δικαιώματα συμμετοχής μοιράζονται αρχικά τον «λόγο», θυμίζοντας το καθεστώς της ισοπολιτείας, της ισονομίας, σύμφωνα με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο και την Αθήνα του Περικλή. Θα αναφερθώ αρχικά στη σημασία του χώρου αυτού στην αρχαιότητα γιατί είναι μια ερμηνεία σημαντική της αγοράς, μια ερμηνεία που ίσως έχουμε ξεχάσει.

Από τον χώρο της αγοράς λοιπόν έγινε φανερό πως ο «λόγος» -το ξεκίνημα της χειραφέτησης του ανθρώπινου λόγου- έγινε ένα σημαντικό εργαλείο όχι μόνο για την καθημερινή ζωή αλλά, επίσης, για την πολιτική και την κρατική εξουσία. Ιδιαίτερα η ελευθερία του λόγου ήταν αυτή που διαμόρφωσε τον χώρο αυτό αλλά και που έγινε η βάση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, η αρχική σκηνή της δημοκρατίας, της οποίας ο βασικός σκοπός ήταν να παρουσιάσει την ανθρώπινη ύπαρξη και συνύπαρξη εκεί όπου η πολιτική τάξη παρουσιάζεται σε μια πολύ αρχική μορφή.

Η Αγορά ήταν ο χώρος της πόλης όπου οι κάτοικοι λάμβαναν με τρόπο κοινό τις πολιτικές αποφάσεις για ειρήνη και πόλεμο αλλά, επίσης, βίωναν με τρόπο κοινό τις θρησκευτικές τους γιορτές, τα πανηγύρια, τις θεατρικές παραστάσεις. Ήταν ο χώρος που οι πολίτες διαγωνίζονταν προς τιμήν των προγόνων τους και των ηρώων της πόλης τους. Ήταν ο χώρος που συναντώνταν για να εκφράσουν την γνώμη τους για τα κοινά, να συμμετάσχουν στα συμπόσια και στα δείπνα των πλουσίων (που φιλοξενούνταν μέσα στα μικρά δωμάτια των στοών) και εκεί πάλι να αναζητήσουν το διάλογο, την αλήθεια, μέσα από την ιεροτελεστία ενός γεύματος και την επιρροή του καλού κρασιού. Ίσως να αναζητούσαν μια αντανάκλαση του εαυτού τους μέσα στους συμπολίτες τους και την σύσταση της ίδιας τους της πόλης.

Η πόλις του αρχαίου κόσμου, ενώ γιορτάζει και επικοινωνεί μέσα στο δημόσιο χώρο, παράλληλα όμως κρατάει ιερά τα όρια της κάθε περιουσίας, όχι τόσο λόγω σεβασμού προς την ιδιωτική περιουσία αλλά γιατί στην πραγματικότητα χωρίς την απόκτηση κατοικίας δεν μπορούσε ένας πολίτης να συμμετέχει στα γεγονότα του κόσμου, γιατί δεν είχε μια θέση μέσα σε αυτόν που να είναι πραγματικά δική του (1). Το βασικότερο στοιχείο ιδιωτικής περιουσίας, το σπίτι, με την εστία στο κέντρο του αποτελούσε έναν μικρόκοσμο της οργάνωσης της πόλης.

Ο λόγος που αναπτύσσω τη σημασία της αγοράς στην αρχαιότητα είναι γιατί αυτή είναι και η σημασία της δημοτικής αγοράς της Κυψέλης σήμερα. Βρισκόμαστε σε έναν δημόσιο χώρο και στα μικρά ημι-δημόσια δωμάτια-μαγαζιά που μας περιτριγυρίζουν φιλοξενούνται ιδέες και συζητήσεις που αφορούν όλους μας, άλλους λιγότερο και άλλους περισσότερο. Ποια η σχέση λοιπόν του χώρου αυτού όπου βρισκόμαστε με τα μικρά μαγαζιά που μας περιτριγυρίζουν και τις ιδέες που εκφράζονται μέσα σε αυτά; Ποια η σχέση αυτών με τη διαδρομή που έφερε τους ανθρώπους στη δημοτική αγορά της Κυψέλης, με την απέναντι πολυκατοικία, το διαμέρισμα στον πρώτο και το σαλόνι του που κοιτάζει στο δρόμο;

Θέλω να πω ότι μέσα στα όρια του δημόσιου και του ιδιωτικού συνυπάρχουν και λεπτότερα όρια του ημι-δημόσιου και ημι-ιδιωτικού. Ο χώρος αναπτύσσεται σύμφωνα με το πόσο συμμετέχουμε μέσα σε αυτόν και τότε είναι που τα όρια δημόσιου ή λιγότερο δημόσιου ή κοινού χώρου γίνονται περισσότερο ή λιγότερο ελαστικά. Από τη στιγμή που αφήνουμε το κατώφλι του σπιτιού μας και κατεβαίνουμε στο δρόμο της γειτονιάς μας, στους μικρούς δρόμους της πόλης, στους εσωτερικούς ή εξωτερικούς δημόσιους χώρους της πόλης μας, διαπραγματευόμαστε όρια που κατά βάθος χαρακτηρίζονται από την δραστηριότητα και μετακίνηση όλων μας.

Και αν, όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης, ο κόσμος «κτίζεται» γύρω από την πράξη και τη ζωή μεταξύ μας, την κοινή ζωή των πολιτών, τότε το μεγαλύτερο βάθος ίσως τελικά βρίσκεται σε αυτό που έχουμε ήδη στα χέρια μας, σε αυτό που έχουμε κοινό. Ο κοινός χώρος είναι η περιοχή όπου ζωντανεύουν οι συζητήσεις και γίνονται το κέντρο μιας κατάστασης, η οποία σχετίζεται και με ό,τι άλλο συμβαίνει γύρω από το κέντρο αυτό, τη ζωή μέσα στην πόλη είτε σε δημόσιους είτε σε ιδιωτικούς χώρους.

Η εποχή που ζούμε θυμίζει ίσως έναν πύργο της Βαβέλ και, όπως αναφέρει και ο ιστορικός και φιλόσοφος της αρχιτεκτονικής Alberto Perez Gomez (2), το παράδειγμα αυτό εφοδιάζει την αρχιτεκτονική και τον πολιτισμό γενικότερα με μια προειδοποίηση: όπως ξέρουμε όλοι, ο πύργος δεν μπορούσε να τελειώσει. Μπερδεύοντας τους κτίστες και τις γλώσσες τους και διασκορπίζοντάς τους μακριά, στα μήκη και τα πλάτη της γης, ο Θεός τους επέβαλε τη μοίρα που είχαν προσπαθήσει να αποφύγουν.

Ένας στόχος της ιστορίας είναι χωρίς αμφιβολία να δείξει ότι από μόνοι τους οι άνθρωποι στερούνται τη δύναμη να εφοδιάσουν τον εαυτό τους με ένα κέντρο. Και η ερώτησή μου είναι, μήπως το κέντρο αυτό βρίσκεται σε ό,τι έχουμε κοινό; Και μήπως το κέντρο αυτό μπορούμε να το ανακαλύψουμε διασχίζοντας όλα τα όρια από το σπίτι μας μέχρι το δημόσιο αυτό χώρο. Μήπως αυτό που έχουμε όλοι κοινό δεν περιορίζεται σε αυτό που βλέπουμε καθημερινά σε μια κοινή κουλτούρα αλλά και σε κοινούς φόβους, το φόβο της βίας, του πολέμου και της στιγμής του θανάτου μας;

Το σπίτι, ο ιδιωτικός χώρος, στις μέρες μας αποτελεί ένα καταφύγιο που μας βοηθάει να αναγνωρίσουμε την ταυτότητά μας κρατώντας τα όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, εργασίας και σπιτιού, αυστηρά απομονωμένα, πλησιάζοντας ίσως περισσότερο το πρότυπο της αρχαίας Ρώμης, όπου το σπίτι αποτελούσε σημαντικότερο χώρο από τον δημόσιο χώρο. Είναι όμως το σπίτι ένα καταφύγιο και χώρος που μας βοηθάει να ανακαλύψουμε την προσωπική μας ταυτότητα, ή είναι απλά ο χώρος συσσώρευσης πλούτου;

Ο καθηγητής μου Dalibor Vesely, σε μια διάλεξη πάνω σε όλα αυτά που κατά βάθος έχουμε κοινά οι άνθρωποι και οι πολιτισμοί, αναφέρει ότι ακόμα και η γλώσσα που χρησιμοποιούμε στην πιο προσωπική μας γραφή, στο ημερολόγιο μας, δεν είναι η δική μας, είναι η κοινή γλώσσα.

Θα ήθελα να τελειώσω αυτόν τον προβληματισμό με ακόμα έναν γενικότερο και ευρύτερο προβληματισμό. Μήπως τελικά αυτό που διαπραγματευόμαστε ως πραγματικά δικό μας δεν είναι και τόσο δικό μας, αλλά ανήκει σε όλους μας, ως ένα κομμάτι πολιτισμού που όλοι με κάποιο τρόπο μοιραζόμαστε;

Μ.Βιδάλη, αρχιτέκτων

(1) Arendt, Hannah, The Human Condition, The University of Chicago Press, Chicago, 1998, σσ.29-30.
(2) Perez-Gomez Alberto and Paletier Louise, Architectural representation and the Perspective Hinge – The Voices of Space, The MIT Press, 1997, p.184.

Φωτογραφίες: ©Βασίλης Κανελλόπουλος, 2006