Δημόσιες Στιγμές- Ο δημόσιος χώρος ως ιδιωτικός

της Τζέλας Ταγκαλίδου

Εισήγηση στο πλαίσιο της ανοιχτής συζήτησης για την πόλη με θέμα «Τα λεπτά όρια του ιδιωτικού και του δημόσιου» που οργανώθηκε από την Κοινότητα Ανοικοδόμησης στην αγορά της Κυψέλης την 11/1/06.

Αν ο μόνος αμιγώς ιδιωτικός μας χώρος είναι το κορμί μας, τότε
ο δημόσιος χώρος είναι πολλοί ιδιωτικοί χώροι μαζί.

Όταν μιλάμε για ιδιωτικό και δημόσιο χώρο, θα μπορούσαμε να τους αντιληφθούμε μέσω διαφόρων συσχετισμών και αντιθέσεων, όπως το ιδιόκτητο και το κοινό, το προστατευμένο και το εκτεθειμένο, την εργασία και την αναψυχή, το ατομικό και το συλλογικό, το παραδοσιακό και το πρωτοποριακό.
Ιδανικά, αντιλαμβανόμαστε τον ιδιωτικό χώρο, όπου και όταν αισθανόμαστε προστασία, ασφάλεια, ιδιωτικότητα, δυνατότητα απομόνωσης και περισυλλογής, ενώ τον δημόσιο, κατά στερεότυπο εν μέρει τρόπο, σε ό,τι αντιτίθεται σε αυτά. Στην έκθεση, την προβολή, στην αντιπαράθεση, το ριψοκίνδυνο. […δημόσιος χώρος είναι όταν αφήνεις το σπίτι] (1).

Τι είναι αυτό που κάθε φορά τα κάνει να ξεχωρίζουν χωρικά το ένα από το άλλο;
Ο καθένας μας οριοθετεί με τον δικό του τρόπο αυτό που αισθάνεται ως χώρο του.
Είναι πιο εύκολο να αναγνωρίσεις ή να ορίσεις τα όρια ως εμπόδια. Γενικότερα, όταν το όριο αποτελεί εμπόδιο μπορεί να αποκλείσει μια χρήση και να υποδείξει ή να επιβάλει μιαν άλλη (κάγκελα, πεζοδρόμια, λεωφόροι, σκαλοπάτια, παρκαρισμένα αυτοκίνητα, σκουπιδοτενεκέδες, τοίχοι, στοές, διαβάσεις, γέφυρες...)
Ενα όριο μπορεί να εννοηθεί ή να υπονοηθεί. Αλλά για να τα θέσουμε ή να τα διακρίνουμε ως τέτοια, πρέπει να έχουμε αντιληφθεί τον χώρο σαν μια αυστηρά προσωπική εμπειρία.

Στον ιδιωτικό χώρο μπορούμε να κάνουμε πράγματα που δεν κάνει κανείς στον δημόσιο; Το καθοριστικό στοιχείο είναι οι προβλεπόμενες χρήσεις ή οι πραγματοποιούμενες δραστηριότητες;
π.χ. η αυλή στην αρχαία ελληνική κατοικία και το αίθριο στη ρωμαϊκή, οριοθετούσαν μεταξύ του ιδιωτικού και δημόσιου βίου. Επίσης, γύρω απο το αίθριο αναπτύσσονταν ημιδημόσιες δραστηριότητες σε αντίθεση με τις οικογενειακές γύρω απο το περιστύλιο.
Αλλά και στις σημερινές κατοικίες, μέσα σε έναν ιδιωτικό χώρο, δεν υπάρχουν μήπως "υποκατηγορίες δωματίων" που απευθύνονται στην κοινωνική και άρα σε ένα είδος δημόσιας δραστηριότητας; Η στο δημόσιο χώρο, δεν υπάρχουν άραγε μέρη ή στιγμές που το προσωπικό, το ιδιωτικό και το δημόσιο μοιάζουν εν μέρει να αλληλοκαλύπτονται;

Ας δούμε για παράδειγμα την πλατεία Duomo, του καθεδρικού ναού, Santa Maria del Fiore, στη Φλωρεντία, μια απο τις πιό δημοφιλείς πλατείες που υπάρχουν.
Καθημερινά περνούν πολλές χιλιάδες άνθρωποι, οι περισσότεροι τουρίστες. Βιάζονται, προσπερνούν, χαζεύουν, κάνουν ουρές, φωτογραφίζουν, ψωνίζουν, γελούν, φλερτάρουν, παρενοχλούν, παίζουν, βολτάρουν με άμαξες, τρώνε παγωτό, δουλεύουν σαν ξεναγοί, κλέβουν...
Αν ρωτήσεις κάποιον ο οποίος ζεί τον χώρο καθημερινά, η πλατεία Duomo είναι ο ιδιωτικός του χώρος: την ξέρει πως είναι με ήλιο, με βροχή και τις νύχτες με φεγγάρι, πως φαίνεται όταν εκείνος είναι στενοχωρημένος και χαρούμενος, όταν είναι εκνευριστικά γεμάτη ή αφοπλιστικά άδεια...

Η πλατεία Duomo άδεια. Το αποτέλεσμα της πνευματικής, καλλιτεχνικής και σωματικής εργασίας χιλιάδων ανθρώπων που κράτησε ενάμιση αιώνα (2), προσφέρεται μόνο σε σένα, δίνοντάς σου το δικαίωμα και την ελευθερία να την ζήσεις όπως εσύ την φαντάζεσαι εκείνη τη στιγμή.
Πρόκειται νομίζω για ένα πέρασμα απο το κατ-εξοχήν δημόσιο και συλλογικό στο θεατρικά ιδιωτικό, καθώς ο χώρος γίνεται το παλκοσένικο της ζωής σου.
Ακόμη και χώροι που μας είναι ξένοι, ανεξερεύνητοι, άγνωστοι, απο την στιγμή που θα κάνουμε τη πρώτη μας προβολή, δημιουργώντας την πρώτη μας "φαντασίωση" που τους περιέχει, έχουμε κάνει το πρώτο βήμα για την οικειοποίησή τους. Τους έχουμε ιδιοποιηθεί.

Υπ' αυτήν την έννοια, οι δημόσιοι χώροι έχουν δημιουργηθεί για να τους οικειοποιούμαστε. Είναι εκεί όπου ο πολίτης μπορεί να αντιληφθεί την ατομικότητα του ως μέρος ενός ευρύτερου συνόλου. Συμπίπτουν με τη ζωή του καθενός μας και συγχρόνως με την ζωή του συνόλου.

Σε κάθε περίπτωση, ο χώρος λειτουργεί σαν χρονικός και τοπικός ορίζοντας στις πνευματικές και κοινωνικές δραστηριότητές μας.
Ο ορίζοντας αυτός δεν είναι το χωρικό κενό ως διαθεσιμότητα.
Η έννοια του φόντου σαν ξένη και θαμπή φιγούρα στην δημιουργική ένταση, δεν υπάρχει πιά (3). Στη φυσική, ο απόλυτος χώρος, το απόλυτο κενό, το κενό και αδρανές υπόστρωμα των αντικειμένων, έχει υποπέσει σε κρίση εδώ και καιρό, αποκαλούμενο "τερατώδης έννοια", [...το κενό δεν είναι καθόλου "το τίποτα"...ίσα ίσα έχει σημαντικές και αλληλοεξαρτούμενες ιδιότητες σαν αυτές των σωμάτων...] (4).
Αποτελείται απο μια ιστορική διαστρωμάτωση γεμάτη χώρους και στρατηγικές βλεμμάτων, μια οπτική εικονική πολυπλοκότητα εμπλουτισμένη με ανθρώπινες και αστικές σχέσεις.

Ο δημόσιος χώρος αρχικά περιέγραφε τον φυσικό χώρο, τον δρόμο, την πλατεία, το εμπόριο, τη συναλλαγή. Απο το 16/17 αι. γίνεται συμβολικός με το διαχωρισμό του ιερού από το κοσμικό.
Η λέξη "δημόσιο" εμφανίζεται τον 18 αι. Απο το λατινικό publicus, αυτό που αφορά όλους. Το να "κοινοποιείς" υπονοεί μια επέκταση της έννοιας του προγενέστερου "κοινού χώρου" και την θεσμοθέτηση της αξίας αυτού που είναι προσιτό σε όλους.

• Ο δημόσιος χώρος είναι προσβάσιμος σε όλους, είναι ο χώρος στον οποίο οι πολίτες συνευρίσκονται για να πάρουν μια δημόσια απόφαση.
• Πρόκειται για ένα συμβολικό χώρο, που για να σχηματιστεί χρειάζεται χρόνος, κοινές αξίες και κοινό ιδίωμα-linguaggio, μια αμοιβαία αναγνώριση νομιμότητας.
• Δεν διακηρύσσεται η ύπαρξή του, αλλά την αντιλαμβάνεσαι. Προέρχεται απο το μέγεθος της συνολικής βούλησης.Προϋποθέτει την ύπαρξη ατόμων αυτόνομων, ικανών ιδίας γνώμης, χωρίς μανίες εξουσίας, αλλά φορείς ιδεών και επιχειρημάτων. Είναι η πραγμάτωση του κινήματος χειραφέτησης και θέσπισης των ατομικών ελευθεριών σε αντίθεση με ό,τι ήταν ιδιωτικό, συνώνυμο του απαγορευμένου και του παραδοσιακού.

Η σημερινή δημόσια διάσταση πολλών χώρων των σύγχρονων πόλεων φαίνεται να οδηγεί στη σταδιακή μείωση των διαδικασιών κοινωνικοποίησης, με γενικευμένες και απρογραμμάτιστες επεκτάσεις και τη μεγάλη ταχύτητα με την οποία διαδραματίζονται τα γεγονότα.
Αναμφισβήτητα, πρόκειται για παρακμή του δημόσιου χώρου καθόλες τις έννοιες. Ο δημόσιος χώρος δεν έχει πιά νόημα στο βαθμό που η όποια παραγωγική διαδικασία, ή η λήψη αποφάσεων, έχει απο-χωροθετηθεί, απο-εδαφοποιηθεί (Albrow, Badie Bauman, Beck).
Οι πολιτικές αποφάσεις δεν είναι πιά σπουδαίες για ένα εδαφικά περιορισμένο - ή προσδιορισμένο χώρο. Οι πολιτικές δραστηριότητες δεν λαμβάνουν χώρα σε ένα φυσικό πραγματικό χώρο, μεταφορική φιγούρα του δημόσιου χώρου. Ο δημόσιος χώρος -εννοημένος ως χώρος λήψης αποφάσεων και φυσικός χώρος- χάνει την έννοιά του (5).
Έτσι, ο δημόσιος χώρος στην πιο καίρια έκφανσή του -την πολιτική- δείχνει να αλλάζει φύση. Απο τόπος διαλόγου, επιχειρηματολογίας και αντιπαράθεσης, μετατρέπεται σε χώρο κατανάλωσης.

Eλάχιστοι χώροι στην Αθήνα, είναι πραγματικά δημόσιοι. Ακόμα πιό ελάχιστοι από μας, αισθάνονται τον χώρο ένα δικό τους κομμάτι, αντιθέτως, δεν παραλείπουμε να παραπονούμαστε για το πόσο άσχημη, βρώμικη ή κακόφημη είναι μιά πλατεία( 6), αποστασιοποιημένοι και ουσιαστικά αμμέτοχοι.

Αν ο δημόσιος χώρος είναι το πεδίο γένεσης του πολίτη και ο τομέας του δημόσιου και του πολιτικού χώρου είναι συνώνυμος με την αρχιτεκτονική, (Daniel Libeskind) τότε, η αρχιτεκτονική καλείται να σχηματίσει χώρους ανθρώπινης κλίμακας(7) όπου θα αναπτύσσουν δράση πολίτες με συμμετοχική συνείδηση, όπου ο ιδιωτικός μας χώρος να μπορεί να συνυπάρξει με τον άλλο "ιδιωτικό χώρο" που τον περιβάλλει, με μια περιέργεια για αυτό που συμβαίνει έξω απο μας, δημιουργώντας διαφορετικά επίπεδα και κατευθύνσεις διάδρασης με το περιβάλλον και με τους άλλους σε ισότιμη βάση, χωρίς οποιεσδήποτε είδους διακρίσεις.
Η αρχιτεκτονική καλείται επίσης να προτείνει χώρους όπου να μπορεί να σχηματίζεται ή να υφίσταται η συλλογική μνήμη, η συλλογική συνείδηση, το συλλογικό φαντασιακό...

Όσο περισσότερο διαθέσιμοι είμαστε να μοιραστούμε αυτή την εμπειρία, τόσο αμιγώς δημόσιους χώρους θα μπορούμε να σχεδιάζουμε.

Τζ. Ταγκαλίδου, αρχιτέκτων

1. Vito Acconci
2.1296-1436, Το καθεδρικό ναό άρχισε ο Arnolfo di Cambio, αργότερα ο Filippo Brunelleschi ανέλαβε το θόλο, ο Antonio Vasari τις τοιχογραφίες.
3. L. Barbiani, La piazza storica italiana. Analisi di un sistema complesso, Venezia, Marsilio Editori, 1992, p.21.
4. E. , Mach, Conoscenza ed errore. Abozzi per una psicologia della ricerca, Torino, Einaudi, 1982, p.439.
5. Debora Spini, Appunti per una riflessione su genere e spazio urbano. www.tempiespazi.it
6. ο μόνος ξεκάθαρα δημόσια χρησιμοποιούμενος χώρος στην ελληνική αστική κοινωνία.
7. Μια από τις βασικές αρχές του Le Corbusier (modulor).

Φωτο. Η πλατεία Duomo γεμάτη κόσμο, Τζ. Ταγκαλίδου