Η υπόλοιπη/ διαθέσιμη πόλη και ο δημόσιος χώρος της

του Δημήτρη Παπαλεξόπουλου

Εισήγηση στο πλαίσιο της ανοιχτής συζήτησης για την πόλη με θέμα «Τα λεπτά όρια του ιδιωτικού και του δημόσιου» που οργανώθηκε από την Κοινότητα Ανοικοδόμησης στην αγορά της Κυψέλης την 11/1/06.


Μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η Κυψέλη είναι ένα χαοτικό άθροισμα ιδιωτικών χώρων με παράλληλη απουσία δημόσιου χώρου; Ακόμα ότι η κατάληψη της Αγοράς αναζητά την φύση ενός νέου δημόσιου χώρου, καταλύτη της συλλογικότητας του αθροίσματος των ιδιωτικών παρουσιών;

Κινεί το ενδιαφέρον ότι ένα πιθανό κοινό ζητούμενο από τις δράσεις της κατάληψης της Αγοράς της Κυψέλης, θα μπορούσε να είναι:

• Η ανακατασκευή της Αγοράς χωρίς να είναι καθορισμένο το τι ακριβώς θα στεγάσει χωρίς να είναι καθορισμένη η αρχιτεκτονική της λειτουργία
• Η δημιουργία δηλαδή ενός χώρου υποδοχής δραστηριοτήτων που δεν θα είναι προκαθορισμένες εκ των προτέρων, που θα επιτρέπει αλλά δεν θα επιβάλλει, που θα δίνει δυνατότητες αλλά δεν θα καθορίζει.
• Δημιουργία, δηλαδή, ενός χώρου, που καλείται να στεγάσει την ασάφεια και την πολυπλοκότητα.

Τελικά, τι είδους χώρος μπορεί να είναι αυτός ο μη απόλυτα προσδιορίσιμος χώρος; Είναι δυνατόν να οριστεί με "σαφήνεια" η ασάφειά του;
Τι σχέση έχει με το περιβάλλον του στο οποίο αναφέρεται και που τον καθορίζει;

Η Κυψέλη ανήκει σε αυτό που θα ήταν δυνατόν να χαρακτηρίσουμε ως "υπόλοιπη" πόλη:

Η Κυψέλη δεν είναι Κέντρο, ούτε "λαμπερή" περιφέρεια. Το ότι δεν είναι κέντρο σημαίνει ότι δεν ανήκει σε εκείνη την περιοχή της Αθήνας που καλείται να δώσει την ταυτότητα στην πόλη, την συνεκτική, κατασκευασμένη εικόνα, απαραίτητη για να σταθεί η Αθήνα ως πόλη της παγκοσμιοποίησης. Ακόμα, η Κυψέλη δεν είναι "λαμπερή" (βόρεια) περιφέρεια, όπου κάθε κτίσμα οφείλει να διακρίνεται με ένταση και σαφήνεια από τα διπλανά του, ώστε το σύνολο να πείθει ότι βρισκόμαστε σε μια (νεο) φιλελεύθερη κοινωνία με την κρατική παρέμβαση να αρκείται στην παροχή υποδομών και στην διαχείριση κρίσεων.

Η Κυψέλη μοιάζει να ανήκει στην "υπόλοιπη" πόλη, σε αυτή που ζει η πλειοψηφία των κατοίκων, σε αυτή που την χαρακτηρίζουμε «άναρχη», που μας δίνει την σταθερή θέση για να φαντασιωνόμαστε άλλες πόλεις, αλλού. Την πόλη, που στο υπόγειο κατοικούν μετανάστες, στον όροφο υπάρχουν επαγγελματικά γραφεία, στο ρετιρέ αυτοί που δεν κατάφεραν ή δεν θέλουν να φύγουν. Εκεί όπου σε κάθε δρόμο καταγράφονται κενά οικόπεδα, νεοκλασικά, κατοικίες του '30, πολυκατοικίες του '60, νεόδμητες πολυτελών διαμερισμάτων. Εκεί που ακούς πολλές γλώσσες. Που μεταβάλλεται όχι μέσα από σχεδιασμό αλλά μέσα από πλήθος μικρών επεμβάσεων. Είναι το βασίλειο του collage, του morphing, της ασάφειας, της πολυπλοκότητας. Είναι το μέσον του ποταμού, ανάμεσα στις όχθες (κέντρο – περιφέρεια), όπου σύμφωνα με τον Brian Massumi παρατηρούνται οι ισχυρότεροι στροβιλισμοί, η μεγαλύτερη δυνατή ταχύτητα, που είναι αδύνατον να ελεγχθεί.

Ταυτόχρονα πρόκειται για μια πόλη – ρεζέρβα, διαθέσιμη. Ο επίσημος σχεδιασμός ποτέ δεν την αναλαμβάνει συνολικά, ποτέ δεν επιχειρεί ριζικές λύσεις προβλημάτων. Δεν πρόκειται για αδυναμία του, όπως νομίζαμε μέχρι σήμερα. Στόχος του είναι ακριβώς να διατηρηθεί η υπόλοιπη πόλη στο στάδιο πριν την κατάρρευση της, ώστε να είναι διαθέσιμη σε επεμβάσεις. Εκεί προβάλλεται η ιδεολογία της συνεχούς κρίσης και επιβάλλεται η αισθητική της βίας. Ο φόβος της απορύθμισης τείνει να είναι η μόνη κινητήρια δύναμη του όποιου σχεδιασμού.

Ποιος δημόσιος χώρος αντιστοιχεί σε αυτή την υπόλοιπη – διαθέσιμη πόλη; Πως γίνεται αντιληπτή η Αγορά της Κυψέλης; Τι προτείνεται;

Μια πρώτη κατεύθυνση διακρίνεται μέσα από την πρόταση κατασκευής ενός χώρου στάθμευσης: Ένας ορθολογισμός (και όχι ορθός λόγος) εν δράσει, κατακλίνει την πολυπλοκότητα σε αυτό που θα θεωρήσει ως το βασικό της τεχνικό "πρόβλημα", το κυκλοφοριακό, θα μιλήσει στον πολίτη μέσα από αυτό που θα τον πείσει ότι είναι η κύρια πηγή δυσαρέσκειάς του – "που θα παρκάρω".

Μια δεύτερη κατεύθυνση, πιο εξελιγμένη, θα προβάλει τον πολιτισμό, την ηγεμονεύουσα δηλαδή σήμερα βιομηχανία: Ένα θέατρο, μια σαφής και οριοθετημένη λειτουργία καταλαμβάνει το σύνολο της Αγοράς της Κυψέλης και συγκροτεί ένα ενιαίο υποκείμενο ιδιοποίησης του χώρου, διαμέσου του οποίου οργανώνεται, μπαίνει σε τάξη η πολυπλοκότητα με διαδικασίες φυσικά ανοικτές και διαφανείς.

Μια τρίτη κατεύθυνση προκύπτει μέσα από την ρωγμή που είναι η κατάληψη της Αγοράς και η σχέση που έχουν, εδώ και λίγο καιρό, τα δρώμενα με τον συγκεκριμένο χώρο. Ένας ανοικτός χώρος στέγασης της πολυπλοκότητας, που της επιτρέπει να εξελιχθεί και σε μορφές που δεν είναι δυνατόν να προβλεφθούν, δηλαδή να ελεγχθούν, από τα πριν. Το αρχιτεκτονικό πρόγραμμα ενός τέτοιου χώρου υπάρχει αλλά δεν είναι υπερκαθορισμένο. Αποτελείται από ένα πλήθος δυνατών αφηγήσεων για το τι είναι δυνατόν να συμβεί.

Κάθε μία από τις εικαστικές επεμβάσεις στην Αγορά είναι και μια τέτοια διαγώνια αφήγηση, αφού αναφέρεται στην μνήμη της Αγοράς αλλά και σε νέες κατοικήσεις του χώρου. Θα μπορούσε να παραχθεί ένα πλήθος διαγραμμάτων χώρου, ένα για κάθε δημιουργό ή ομάδα δημιουργών ανάλογα με τον τρόπο που υποδεικνύουν διαφορετικές οικειοποιήσεις των κυψελών. Ακόμα ένα συνολικό για την σχέση μεταξύ τους και με τον ενδιάμεσό τους χώρο. Η πολυπλοκότητα των διαγραμμάτων και των αφηγήσεων μπορεί να πολλαπλασιαστεί αν βάλουμε στην λογική μας και την ψηφιακή διασύνδεση κυψελών μεταξύ τους και με τον ενδιάμεσο κοινό χώρο, καθώς και με άλλες κυψέλες και αντίστοιχους χώρους αλλού, όχι μόνο δημόσιους αλλά και ιδιωτικούς.

Η αρχιτεκτονική "οπισθοχωρεί" για να καταλάβει την θέση πλαισίου εν δυνάμει συμβάντων. Το αρχιτεκτονικό αντικείμενο ορίζεται πλέον ως "περίπου αντικείμενο", με την έννοια που του δίνει ο Michel Serres. Καταλύτης συλλογικοτήτων, διαθέσιμο και αυτό σε αλλαγή, όπως ακριβώς και το περιβάλλον του, η Κυψέλη. Ο δημόσιος χώρος της Αγοράς αναλαμβάνει πλήρως, δεν αποκρούει, τον χαοτικό, συγκρουσιακό και πολύπλοκο χαρακτήρα του περιβάλλοντός του.

Εν ολίγοις, ο δημόσιος χώρος της υπόλοιπης πόλης θα είναι ένας χώρος καταλύτης συλλογικοτήτων, χώρος όπου η αρχιτεκτονική οπισθοχωρεί, για να στεγάσει, χωρίς έλεγχο, όλες τις δυνατές μεταλλαγές της πολυπλοκότητας. Ένας χώρος που "αδιαφορεί" για την μορφή, με την έννοια ότι δεν του επιβάλλεται μονοσήμαντα (Κέντρο) ούτε είναι έκφραση του προσωπικού στυλ (λαμπερή περιφέρεια)

Δ. Π. , αρχιτέκτων

Σημ. Για τη "υπόλοιπη πόλη" βλ. Και:
http://www.ntua.gr/archtech/sma/sma-02.htm
http://www.archsign.gr/writings/dplxs-vima-01.pdf
Δ.Παπαλεξόπουλος, «Αρχιτεκτονική – «ελαφρώς εκτός ελέγχου», Η Αυγή, 14 Απριλίου 2006, σ. 23.

Φωτογραφία: ©Άγγελος Καλτσής, 2006