Η Ανωνυμία ως Κανόνας

Άρθρο του D. Weinberger

Το διαδίκτυο είναι ένα κοινωνικό μέσο. Για την ακρίβεια, είναι ένα κοινωνικό σύμπαν, ένας νέος δημόσιος χώρος. Αυτή τη στιγμή, ανακαλύπτουμε τους τύπους των προσώπων και των κοινωνιών που κατοικούν αυτό τον δημόσιο χώρο. Ακριβώς επειδή πρόκειται για πρόσωπα, οι λεπτές διακρίσεις και αποχρώσεις είναι τόσο ποικιλόμορφες όσο και οι άνθρωποι. Τίποτε δεν είναι απλό.

Παρ'όλ'αυτά, διαθέτουμε κάποια σχετική πείρα από την καθημερινή μας ζωή. Όσο κι αν το τί κάνουμε και ποιοί είμαστε στο διαδίκτυο δεν παύει να μας εκπλήσσει, θα ήταν ανοησία να μην αντλήσουμε από τη γνώση του πραγματικού κόσμου. Ορίστε λοιπόν κάτι που θεωρώ ότι μας έχει διδάξει η πραγματικότητα. Ο όρος "ανωνυμία" τείνει να υποδηλώνει κάτι αρνητικό εφ'όσον χρησιμοποιείται σε σχέση με μια επιθυμητή ταυτοποίηση του προσώπου. Δεν λέμε όμως, για παράδειγμα, ότι κάποια πήγε ανώνυμα στον κινηματογράφο, εκτός αν θέλουμε να υπονοήσουμε ότι η συγκεκριμένη είχε λόγους να κρύψει την ταυτότητά της. Η αλήθεια είναι πως ο καθένας που πληρώνει με ρευστό χρήμα το εισιτήριό του μπαίνει στην αίθουσα ανώνυμα. Επειδή λοιπόν, όταν χρησιμοποιούμε τον όρο "ανώνυμος" είναι κυρίως σε σχέση με καταστάσεις που για κάποιο λόγο θεωρούμε επιθυμητή την ταυτοποίηση του προσώπου, μπορεί να παρασυρθούμε να νομίζουμε πως στον πραγματικό κόσμο, η ταυτοποίηση είναι το σύνηθες –δηλ. ο κανόνας. Στην πραγματικότητα, δεν χρησιμοποιούμε συχνά τον όρο ανωνυμία κι αυτό είναι ενδεικτικό ως προς το ότι επικρατεί ακριβώς το αντίθετο: ο κανόνας στον πραγματικό κόσμο είναι η Ανωνυμία.

Αυτό δεν σημαίνει βεβαίως ότι είμαστε πάντα ανώνυμοι. Υπάρχουν ζώνες όπου η ταυτοποίηση των προσώπων είναι ο κανόνας κατόπιν νομοθετικής ρύθμισης ή στη βάση πολιτικής πρακτικής. Σε σχετικά μικρές πόλεις ή στο πλαίσιο μιας εργασιακής κοινότητας, είναι μάλλον αναμενόμενο να γνωρίζουμε τους πάντες. Πάντως, ακόμη και σε μια μικρή πόλη, οι άνθρωποι δεν δικαιούνται (νομικά ή εθιμοτυπικά) να ζητούν να δουν την ταυτότητα της θείας μου που ήρθε να με δει από κάποια άλλη πόλη, προκειμένου να την αναγνωρίσουν καθώς περπατά στον δρόμο. Χρειάζεσαι ειδική δικαιολογία (στον πραγματικό κόσμο) για να ζητήσεις ταυτότητα, αλλά δεν χρειάζεσαι κάποια ειδική δικαιολογία προκειμένου να μην ζητήσεις.

Αυτό δεν συνεπάγεται βέβαια ότι η ανωνυμία θα πρέπει να είναι ο κανόνας στο διαδίκτυο, κατά τον ίδιο τρόπο που οι ιστοσελίδες ηλεκτρονικού εμπορίου δεν είναι απαραίτητο να αναπαράγουν τις ουρές των ταμείων που συναντάμε στα καταστήματα. Αξίζει όμως να μελετήσουμε προσεκτικά την πραγματικότητα σ'αυτή την περίπτωση, ελπίζοντας να αποκαταστήσουμε το όνομα της "ανωνυμίας" κι έτσι να κρίνουμε περισσότερο αντικειμενικά τι θέλουμε τελικά να ισχύσει στο ίντερνετ.

Η ανωνυμία (συμπεριλαμβανομένης της ψευδωνυμίας) ωφελεί πολύ το διαδίκτυο. Επιτρέπει και παρεκτροπές, αλλά αυτό ισχύει και για την ελευθερία του λόγου. Πριν βαλθούμε να αλλάξουμε τους κανόνες, καλό θα ήταν να έχουμε συνείδηση τι μπορεί να αποποιούμαστε σε επίπεδο (1) πολιτικό, (2) κοινωνικό και (3) προσωπικό.

1. Η ανωνυμία επιτρέπει στους ανθρώπους να λένε και να κάνουν πράγματα που ενοχλούν τους φορείς της εξουσίας. Δίνει τη δυνατότητα στους διαφωνούντες να διαφωνούν και στους επαγρυπνούντες να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου.
2. Η ανωνυμία επιτρέπει στους ανθρώπους να μιλάνε και να μαθαίνουν σχετικά με πράγματα που ειδάλλως, οι κοινωνικές συμβάσεις θα τους εμπόδιζαν να προσεγγίσουν. Βοηθά ένα μπερδεμένο έφηβο να εξερευνήσει ζητήματα φύλου.
3. Η ανωνυμία και δη η ψευδωνυμία, σου επιτρέπουν να παίξεις με τον εαυτό σου (ναι, ξέρω τι λέω…) κατά τρόπους που θα μπορούσαν να αποδειχτούν οργανικοί στην μεταμόρφωση του πολιτισμού και της κοινωνίας.

Η ανωνυμία αφήνει μεγαλύτερα περιθώρια να συμβούν και κάποια οικτρά πράγματα, αλλά δεν είναι φρόνιμο να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε πριν αναγνωρίσουμε και τα πλεονεκτήματα. Είναι ακριβώς όπως και με την ελευθερία του λόγου.

Οπως έχει δείξει ο David Kearns, κάποια από τα πιθανά προβλήματα αφορούν στην προστασία της ιδιωτικής ζωής. Από την στιγμή που μ'ενδιαφέρουν τα ισχύοντα στην πραγματικότητα, δεν θέλω τώρα να εμπλακώ με ορισμούς της "ιδιωτικότητας" και της "ανωνυμίας", κάτι που θα ήταν απαραίτητο για να διαχωρίσουμε πλήρως αυτές τις έννοιες. Το θέμα είναι πως οι δύο όροι, όπως χρησιμοποιούνται στην καθομιλουμένη, είναι σκοτεινοί καθ'εαυτόν και στη μεταξύ τους σχέση. Με δυό λόγια, όταν μιλούν κάποιοι περί ανωνυμίας, εννοούν ότι δεν ξέρουν ποιός είμαι, ενώ όταν μιλούν περί ιδιωτικότητας, εννοούν ότι δεν γνωρίζουν στοιχεία για μένα. (Λογικά, η ιδιωτικότητα συμπεριλαμβάνει την ανωνυμία αφού το όνομά μου είναι ένα στοιχείο για μένα, στην πράξη όμως, διαχωρίζουμε τους δύο όρους.) Σε πολλές περιπτώσεις, το δικαίωμα στην προστασία της ιδιωτικής ζωής εμπεριέχει και τα πλεονεκτήματα της ανωνυμίας. Από την άλλη, η πλήρης άγνοια του προσώπου που συνεπάγεται η ανωνυμία, είναι απαραίτητη σε ορισμένα καθεστώτα ώστε να μπορούν να μιλούν οι άνθρωποι. Μπορεί δε να έχει και μια απελευθερωτική επιρροή, κατά τρόπο λεπτό, στους εαυτούς που συγκροτούμε μέσα στο νέο, διασυνδεδεμένο δημόσιο χώρο.

Στην χειρότερη περίπτωση -αν επιμείνουμε στη σαφήνεια- και οι δύο όροι είναι σύνθετοι και έχουν διαβαθμίσεις. Η ιδιωτικότητα μπορεί να γίνει φύλλο και φτερό αναλυόμενη σε διάφορα επιμέρους συστατικά: σε αυτή την κατεύθυνση κινούνται τα διάφορα συστήματα διαχείρισης της νέας ψηφιακής ταυτότητας. Η ανωνυμία μοιάζει μεν να έχει δυαδικό χαρακτήρα, επειδή όμως το "ποιοί είμαστε" είναι κάτι σύνθετο, εξ'ίσου σύνθετες είναι και οι δυνατότητες απόκρυψης σχετικών πληροφοριών. Μια ανώνυμη δωρήτρια έχει κατά πάσα πιθανότητα δώσει τα στοιχεία της στην οργάνωση με την οποία συνεννοήθηκε κατόπιν συμφωνίας να κρατηθούν τα προσωπικά στοιχεία μυστικά. Μια κατά τα άλλα ανώνυμη συγγραφεύς, μπορεί να αποκαλύπτει πως διαθέτει εικοσιπενταετή πείρα στο αντικείμενο για το οποίο γράφει. Μια ανώνυμη άγνωστη που σε κυνηγά στον δρόμο για να σου επιστρέψει το ξεχασμένο πορτοφόλι σου, δεν κάνει καμμιά προσπάθεια να καλύψει το πρόσωπό της, παρ'όλο που αρνείται να σου πει το όνομά της κ.ο.κ. Ομοια, η γκάμα των περιπτώσεων ψευδωνυμίας είναι τεράστια.

Δεν χρειάζεται να ξεδιαλύνουμε πλήρως το θέμα. Ιδιωτικότητα, ανωνυμία, δημόσιος χαρακτήρας, ευθύνη, ντροπή, ελευθερία, εαυτός, κοινότητα... όλα αυτά, μαζί με άλλες κομβικές έννοιες βρίσκονται σε αλληλεπίδραση μέσα στον θερμό πυρήνα του νοήματος.

Πριν καταλήξουμε οπουδήποτε, θα πρέπει να πάρουμε κάποιες αποφάσεις. Ο φόβος μου είναι ότι έχουμε εμπλακεί σε μια διαδικασία για την δημιουργία μιας νέας πλατφόρμας για την ταυτοποίηση προκειμένου να αντιμετωπισθούν συγκεκριμένα προβλήματα. Θέτουμε σε λειτουργία ένα σύστημα, που όπως τα πακέτα λογισμικού, θα έχει ενσωματωμένους κάποιους κανόνες συνήθους λειτουργίας, τα λεγόμενα "default". Τα πιο σημαντικά "default" στην περίπτωση αυτή δεν θα είναι οι εμφανείς κανόνες λειτουργίας που θα ενσωματωθούν στο σύστημα από τους σχεδιαστές του λογισμικού. Θα είναι οι συνήθεις πρακτικές που θα υιοθετηθούν με βάση τις ενδεχόμενες συγκυρίες της οικονομικής αγοράς που, ως γνωστόν, δεν τρέφει ιδιαίτερη εκτίμηση σε έννοιες όπως "ανωνυμία", "ιδιωτικότητα", "πολιτική διαφωνία", "παιγνιώδης αμφισβήτηση κοινωνικών ρόλων", "εξερεύνηση των πραγμάτων για τα οποία κάποιος ντρέπεται" και τέλος, την απλή χαρά να φορά κανείς μάσκες στον δημόσιο χώρο. Σε αντίθεση με τα επικρατούντα ήθη, η οικονομίστικη αντίληψη θα θελήσει να εγγράψει νέους κανόνες, νέα default, στις υπό συγκρότηση κοινωνικές αξίες. Αυτός είναι ο φόβος μου.


Σκέψεις σχετικά με την επερχόμενη συνολική πλατφόρμα για την ψηφιακή ταυτοποίηση

Έχω εμπιστοσύνη στους σχεδιαστές των συστημάτων, ξέρω ότι θα θελήσουν να ενσωματώσουν σε αυτά τους σωστούς κανόνες. Οι άνθρωποι αυτοί, τους οποίους γνωρίζω από πρώτο χέρι, είναι φανατικοί υποστηρικτές της προστασίας της ιδιωτικότητας και επιμένουν στην αυτοδιαχείριση των προσωπικών πληροφοριών από τους χρήστες. Αυτό είναι μια σημαντικότατη πρόοδος σε σχέση με την κατεύθυνση που έτεινε να πάρει το θέμα της διαχείρισης της ψηφιακής ταυτότητας πριν μερικά χρόνια. Μπορούμε δίκαια να νοιώσουμε ανακούφιση γνωρίζοντας ότι η συγκεκριμένη δουλειά βρίσκεται σε καλά χέρια.

Από τη στιγμή όμως που θα ενεργοποιηθούν τα λογισμικά, "πωλητές" κάθε είδους θα απαιτούν ισχυρή ταυτοποίηση. Αν θέλω για παράδειγμα να αγοράσω βιβλία από το Amazon, θα μου ζητούν να κάνω εγγραφή μέσω κάποιου συστήματος ταυτοποίησης ώστε να αποδειχθεί η αυθεντικότητα του προσώπου μου... και όλο αυτό θα είναι πολύ πιο αυστηρό από την διαδικασία που ακολουθείται όταν πληρώνω με την πιστωτική μου κάρτα σε κάποιο τοπικό βιβλιοπωλείο. Θα μου πείτε, ποιός σε υποχρεώνει να ψωνίζεις βιβλία εκεί πέρα; Η απάντηση είναι "κανείς". Όμως, ποιός μου λέει ότι σιγά-σιγά όλα τα ψηφιακά μαγαζιά δεν θα κάνουν το ίδιο; Κι έπειτα θα εμφανιστούν οι διάφοροι μπλογκάδες που θα ζητάνε ισχυρή ταυτοποίηση για να γράψεις σχόλιο. Πόσο θα αντιστέκεται κανείς και πότε θα έρθει η στιγμή που θα πούμε "δεν πάει στο διάολο..." και θα συμμορφωθούμε; Και τότε θα έχουμε αλλάξει ήθη. Αντί να θεωρείται νορμάλ να είμαστε σχετικά ανώνυμοι, θα ισχύει πλέον το αντίθετο.

Τώρα, αν πειράζει αυτό... Εγώ νομίζω ότι πειράζει, πειράζει για τους πολιτικούς, κοινωνικούς και προσωπικούς λόγους που ήδη ανέφερα. Θα ήθελα να μην αναγκασθώ να επιχειρηματολογήσω ενάντια στην απαίτηση μερικών να φερόμαστε πάντα σαν καλά παιδιά κι ενάντια στην αντίληψη ότι θα πρέπει να είμαστε υπόλογοι για κάθε πράξη μας! Αντε, γιατί είμαι ικανός να το κάνω κι αυτό! Οποιος θέλει, ας δοκιμάσει!

Το βασικό πρόβλημα, κατά την γνώμη μου, είναι ότι η ομάδα που εργάζεται για την ψηφιακή ταυτότητα κατασκευάζει μια συνολική πλατφόρμα. Οι περισσότεροι ιστότοποι έχουν λύσει το πρόβλημα της ταυτοποίησης τόσο ικανοποιητικά όσο τους χρειάζεται για να λειτουργούν. Μερικοί ζητούν τα τρία τελευταία ψηφία στο πίσω μέρος της πιστωτικής σου κάρτας. Άλλοι σου στέλνουν ένα μήνυμα στο οποίο πρέπει να απαντήσεις για επαλήθευση. Οι τρίτοι δεν σου επιτρέπουν να κάνεις εγγραφή αν δεν θυμάσαι το όνομα της πρώτης σου αγάπης κι αν δεν ξέρεις απ'έξω τα αποτελέσματα της σχολικής σου ποδοσφαιρικής ομάδας στο τοπικό πρωτάθλημα. Ο καθένας φτιάχνει λύσεις στα μέτρα του.

Οι τοπικές λύσεις σε τοπικά προβλήματα δεν θέτουν σε κίνδυνο τα ήθη και τους κανόνες. Ομως, υπάρχει πίεση να σχεδιαστεί μια συνολική πλατφόρμα για την διαχείριση της ταυτότητας στο διαδίκτυο. Μιλάμε για μια λύση -σίγουρα διαομοσπονδιακή- που λύνει ταυτόχρονα όλα τα προβλήματα. Αν θέλεις να ανατρέψεις κοινωνικά ήθη, δεν έχεις παρά να αναπτύξεις μια συνολική πλατφόρμα. Δεν είναι αυτός ο λόγος που το κάνουν, αλλά πολύ φοβάμαι ότι αυτό θα είναι το αποτέλεσμα. Δεν αρκεί να είναι η ανωνυμία μια δυνατότητα ή να είναι επιτρεπτή εντός του συστήματος αυτής της συνολικής πλατφόρμας. Ο κανόνας δεν είναι τι επιτρέπεται, αλλά τι συμβαίνει συνήθως. Ένα τελευταίο παράδειγμα: αν στην παραλία αλλάξουν τα ήθη ώστε να είναι όλοι γυμνοί και συγχρόνως λέμε "άμα θες εσύ, φόρεσε κάτι, δεν μας νοιάζει", αυτό δεν αλλάζει το γεγονός πως πλέον, όποιος φορά μαγιό δεν θα αισθάνεται το ίδιο άνετα. Παραδέχομαι ότι αυτή η αναλογία είναι κάπως λάθος στα επί μέρους και ίσως μεταθέτει το ζήτημα, αλλά συνολικά νομίζω ότι εκφράζει τί θέλω να πω:
Μιλάμε για default κανόνες και όχι για παραχωρήσεις.

Υπάρχουν σοβαρά προβλήματα εξ'αιτίας αδυναμιών στις τρέχουσες λύσεις ταυτοποίησης. Δεν είναι αστείο ζήτημα η υποκλοπή ταυτότητας, για να αναφέρω μόνο ένα θέμα. Αλλά είμαστε σίγουροι πως θέλουμε να θεσμοθετηθεί η απαγόρευση της κυκλοφορίας αντί να επιδιορθώσουμε τις κλειδαριές;

D. W.

Πάνω: φωτογραφία γυναικών, ©Άγγελος Καλτσής.
Κάτω: κολάζ από εικονίδια τύπου avatar (the Simpsons)

Σημείωση μεταφραστή:
Ήθελα να εντοπίσω την πολυπλοκότητα των διακυβευμάτων που υπάρχουν γύρω από το θέμα της ανωνυμίας στο διαδίκτυο. Αυτό που βρίσκω ιδιαίτερα ενδιαφέρον ως προς τον δημόσιο χώρο του διαδικτύου είναι ότι δεν ευνοεί προς το παρόν τις συγκεντρωτικές μορφές διαχείρισης αξιών (και αυτό πρέπει να το προστατέψουμε.)

Για κάποια σχόλια και ενδιαφέρουσα κριτική στο άρθρο του Weinberger, δείτε αυτή την αναφορά στο μπλογκ της Kim Cameron

Για περισσότερα link δείτε την εισαγωγική παράγραφο στο παραπάνω άρθρο, όπως εμφανίζεται στις σελίδες του ίδιου του D. Weinberger

Μάνος Κορνελάκης